İran yapımı Şahid tipi insansız hava araçları, düşük maliyetli bir silahın gelişmiş askerİ sistemlere sahip ordulara çok büyük yükler bindirebileceğini kanıtladı. Amerikan Wall Street Journal gazetesinin bugün yayımladığı habere göre bu başarı; motorların, elektronik bileşenlerin ve yedek parçaların temininde Çin’in merkezİ rol oynadığı karmaşık bir küresel tedarik zincirinin ürünüydü.
Gazeteye göre geçen temmuz ayının başlarında Rusya’nın Kiev’e düzenlediği saldırı sırasında Şahid’in daha gelişmiş bir modeli ortaya çıktı. Söz konusu insansız hava aracında geleneksel pervaneler yerine turbojet motor kullanıldı. Ukraynalı yetkililerin verdiği bilgilere göre Şahid’in geliştirilmiş modeli saatte yaklaşık 480 kilometre hıza ulaşabiliyor. Bu da eski modellerin hızının yaklaşık üç katına karşılık geliyor. Rusya’nın geliştirilmiş Şahid tipi İHA’larla düzenlediği ve balistik füzeler ile seyir füzelerinin de kullanıldığı saldırıda yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetti.
Şahid’in oluşturduğu tehlike basit bir denkleme dayanıyor: Düşük maliyet, geniş çaplı üretim ve uzak mesafelerdeki hedeflere saldırabilme kapasitesi.
Bu gelişme, Ukrayna’nın savunma sistemleri açısından yeni bir meydan okuma anlamına geliyor. Gazetenin aktardığı Ukraynalı yetkililere göre Ukrayna kuvvetleri, eski nesil tek yönlü insansız hava araçlarının yüzde 90’ından fazlasını düşürebiliyor. Ancak daha hızlı yeni modeller, düşük maliyetli bazı önleme araçlarını aşabiliyor. Bu durum Ukrayna’yı, sayıları sınırlı ve maliyetleri yüksek savaş uçaklarını veya hava savunma füzelerini kullanmaya zorluyor.
“Yaptırımların doğurduğu İHA”
Şahid’in geliştirilmesi, İran’ın 1979 İslam Devrimi’nin ardından hava gücünü yeniden inşa etmeye yönelik uzun soluklu çabalarının bir parçasıydı. Özellikle ABD yaptırımları İran Hava Kuvvetlerini zayıflatmıştı. Gazeteye göre analistler, İranlı mühendislerin Batılı insansız hava araçlarının tasarımlarından yararlandıktan sonra bunları İran’ın ihtiyaçlarına uygun biçimde geliştirdiğini düşünüyor.
Ancak İran’ın ilk insansız hava araçlarının hedef hassasiyeti düşüktü. Bunun üzerine mühendisler, üsse dönmesi gerekmeyen “tek yönlü insansız hava aracı” anlayışına yöneldi. Bu araçlar, hedefi yüksek hassasiyetle vuramasalar bile büyük hasara yol açabiliyordu. Böylece düşük maliyet ve çok sayıda üretim, bu silahın gelişim hikayesinin temel unsurları haline geldi.
Çin, tedarik zincirinin en önemli halkası
Gazetenin Amerikalı ve Ukraynalı yetkililer ile analistlere dayandırdığı bilgilere göre Çin; motorlar, jiroskoplar, servo motorlar ve elektronik bileşenler de dahil olmak üzere Şahid’in parçalarının temin edildiği başlıca merkezlerden biri hâline geldi.
ABD tarafından yürütülen soruşturmalar, aralarında Texas Instruments şirketine ait mikrodenetleyiciler ile STMicroelectronics tarafından üretilen voltaj regülatörlerinin de bulunduğu Batılı bileşenlerin, Çin ve Hong Kong’daki aracılar ile paravan şirketler üzerinden İran ve Rusya’ya ulaştırıldığını gösteriyor. Zamanla Çin sanayisinin yerli alternatifler üretme kapasitesinin gelişmesiyle Batılı bileşenlere duyulan bağımlılık azalmaya başladı.
ABD Hazine Bakanlığının eski yetkililerinden Kerry Bessoff, daha önce ağırlıklı olarak Batılı bileşenlerin temin edilmesine odaklanıldığını belirterek, “Ancak Çin’in bu tür bileşenleri ve teknolojileri üretme kabiliyetinin gelişmesiyle birlikte artık bu yaklaşımın değiştiğini düşünüyorum” dedi.
Son gelişmeler kapsamında Ukrayna, Rusya’nın kullandığı yeni insansız hava aracı modellerinde Çin üretimi turbojet motorlara rastlandığını açıkladı. Gazeteye göre Çinli Telefly şirketiyle bağlantılı motorların tespit edilmesinin ardından şirketin internet sitesinin İngilizce sürümündeki motorlar bölümü kaldırıldı. Ancak aynı bölüm, sitenin Çince ve diğer dillerdeki sürümlerinde görünmeye devam etti.
Savunma sistemlerini tüketen silah
Şahid’in oluşturduğu tehdit; düşük maliyet, büyük ölçekli üretim ve uzak mesafelerdeki hedeflere saldırabilme kapasitesine dayanan basit bir denklemden kaynaklanıyor. Rusya, Ukrayna’nın hava savunma sistemlerini zorlamak ve yıpratmak amacıyla bu araçları zaman zaman balistik füzeler ve seyir füzeleriyle eş zamanlı olarak kullanıyor.
Ukraynalı Albay Oleksandr Zaruba, yeni nesil insansız hava araçlarının daha fazla anten, modem ve SIM kartla donatıldığını belirtti. Zaruba’ya göre bu donanımlar, araçların yerel iletişim ağlarını kullanarak uçuş rotalarını düzeltmesine imkan sağlıyor. Söz konusu bileşenlerin de giderek artan oranda Çin’den geldiği belirtiliyor.
Zaruba ayrıca bazı insansız hava araçlarında hava hedeflerine karşı kullanılabilecek silahlar bulunduğunu söyledi. Bu durum, söz konusu araçları önleme görevini daha tehlikeli hale getirebilir. Bu silahlardan bazılarının çalışır durumda olmadığı tespit edilse de kullanılan yöntem, insansız hava araçlarının önleme sistemlerine karşı koyma kabiliyetinin artırılmaya çalışıldığını ortaya koyuyor.
Şahid’in önemi Ukrayna’daki savaşla sınırlı değil. İran teknolojisi başka ülkelere aktarıldı veya farklı bölgelerde kullanıldı. Ayrıca çeşitli ülkelerde Şahid’den esinlenen modeller ve benzer tasarımlar ortaya çıktı. ABD ordusu da bu araçların savaş alanında ortaya çıkardığı sonuçlardan ders çıkararak düşük maliyetli insansız hava araçları geliştirmeye başladı.
İran, Çin’in başlıca rolü üstlendiği dış tedarikçiler ağına giderek daha fazla yöneldi.
Savaşın kurallarını değiştiren İHA
Şahid’in hikayesi, silah endüstrisinde yaşanan daha geniş kapsamlı bir dönüşümü de gözler önüne seriyor. Geçmişte gelişmiş silahların üretilebilmesi için büyük ve güçlü bir ulusal sanayi altyapısı gerekiyordu. Günümüzde ise İran gibi orta ölçekli bir ülke, tasarımları, uzmanlığı ve parçaları küresel bir tedarikçi ağından bir araya getirerek kendisinden çok daha büyük orduları etkileyebilecek düşük maliyetli bir silah üretebiliyor.
Ancak mesele bununla da sınırlı değil. Gazetenin aktardığına göre emekli Avustralyalı Tümgeneral ve askeiî analist Mick Ryan, “Bunları her yerde göreceğiz” dedi.
Bu ifade, Şahid insansız hava araçlarının yol açtığı dönüşümü özetliyor. Bu araçların üstünlüğü yalnızca teknolojik kapasitelerinden kaynaklanmıyor. Aynı zamanda ucuz olmaları, çok sayıda üretilebilmeleri ve düşmanı onları engelleyebilmek için çok daha pahalı kaynaklar harcamaya zorlamaları da büyük önem taşıyor.